CUMHURİYETİN İLANI

CUMHURİYETİN İLANI (29 Ekim 1923)

Nedenleri :

• TBMM’nin milli egemenliğe dayanması.
• Milli egemenliğin ancak cumhuriyetle mümkün olması.
• TBMM’nin Batı’yı örnek alması .
• Saltanatın kaldırılmasıyla devlet başkanlığı sorununun ortaya çıkması.
• Meclis Hükümeti sistemine göre bakanların seçimle belirlenmesi, bir hükümet kurulmasının çok uzun sürmesi ve icraatların gecikmesi.
• 1923 sonbaharında Bakanlar Kurulu’nun görevden ayrılması ve bir hükümet sorununun ortaya çıkması.

Cumhuriyet‘in İlanının Sonuçları :

• Rejim hakkındaki tartışmalar sona ermiştir.
• Anayasada şu değişiklikler olmuştur:
• Türkiye’nin yönetim şekli cumhuriyettir.
• Devletin dini İslam’dır.
• Resmi dil Türkçe’dir.
• Mustafa Kemal, Türkiye Cumhuriyeti’nin ilk cumhurbaşkanı olmuştur.
• Cumhurbaşkanını meclisin seçmesi kesinleşmiştir.
• Cumhurbaşkanının seçilmesi ile devlet başkanlığı sorunu sona ermiştir.
• M. Kemal, İsmet Paşa’ya hükümet kurma görevini vermiştir.
• TBMM başkanlığına Fethi Bey seçilmiştir.
• Meclis hükümeti yerine kabine sistemine geçilmiştir.

HALİFELİĞİN KALDIRILMASI (3 Mart 1924)

Nedenleri :

• Cumhuriyetin ilanı ve cumhurbaşkanının seçilmesi ile halifeliğin bir rolünün kalmaması.
• Eski rejim taraftarlarının sığınabilecekleri tek makam olarak halifeyi görmesi.
• TBMM’deki bazı vekillerin Halife’yi TBMM’nin üstünde kabul etmesi.
• Halife Abdülmecid Efendi’nin talimatlara uymaması ve yetkilerini aşacak uygulamalara girişmesi.
• Batı’yı kendine örnek alan bir ülkede halifeliğin, laikliğe ve çağdaşlaşmaya engel olabileceği endişesi.
• Ağa Han ve Ali Han’ın İsmet Paşa’ya Halife’nin korunması için yazdıkları mektubun İsmet Paşa’dan önce Tanin Gazetesi’nin eline geçmesi ve bunun gazetede yayınlanması.

3 Mart 1924’te şu kararlar alınmıştır:

• Halifelik kaldırılmıştır.
• Şer’iye ve Evkaf Vekâleti kaldırılmış, daha sonra yerine, Diyanet İşleri Başkanlığı ve Vakıflar Genel Müdürlüğü kurulmuştur.
• Erkân-ı Harbiye-i Umûmiye Vekâleti kaldırılmış, yerine Genelkurmay Başkanlığı kurularak, asker siyasetten uzaklaştırılmıştır.
• Tevhid-i Tedrisat Kanunu kabul edilmiş eğitimde birlik ve laiklik sağlanmıştır.
• Osmanlı Hanedanı üyelerinin sınır dışına çıkarılması kararlaştırılmıştır.

Sonuçları :

• Laikliğe geçişin en önemli aşaması tamamlanmıştır.
• Türkiye Cumhuriyeti’nin karakteri tam olarak ortaya konmuştur.
• Türkiye’de ümmetçilik arayışları sona ermiştir.
• Ulusal egemenlik güç kazanmıştır.
• İnkılapları gerçekleştirilmek için zemin hazırlanmıştır.

1924 ANAYASASI (20 Nisan 1924)

• Cumhuriyetin ilanı ile Türk Devleti’nin rejimi belirlenmiş ve eski anayasa ihtiyaçları karşılayamaz olmuştur. Bu nedenle 1924’te yeni bir anayasa hazırlanmıştır.
• 1924 Anayasası 105 maddeden oluşmuştur.

1924 Anayasası’nın Bazı Maddeleri Şunlardır :

• Egemenlik kayıtsız şartsız, milletindir.
• Devletin yönetim şekli cumhuriyettir.
• Devletin dini İslam, başkenti Ankara resmi dili Türkçe’dir.
• Devletin rejimi, başkenti ve bayrağı değiştirilemez.
• Seçilme hakkı yalnız erkeklere aittir.
• Cumhurbaşkanı dört yılda bir meclis tarafından ve meclis içinden seçilir.
• Üst üste aynı kişi iki kez cumhurbaşkanı olabilecektir.
• TBMM üyeleri dört yılda bir seçilir. Seçme yaşı 22, seçilme yaşı ise 30’dur.
• Seçme ve seçilme hakkı yalnız erkeklere aittir.
• Yasama, yürütme ve yargı yetkisi TBMM’nin denetimi altındadır.
• Türkiye Cumhuriyeti’nin tüm vatandaşları kanun önünde eşittir.

1924 Anayasası’nda Yapılan Değişiklikler :

• “Devletin dini İslam’dır” maddesi 1928’de anayasadan çıkarılmıştır.
• 1937’de Atatürk İlkeleri anayasaya girmiştir.
• Seçme yaşı 22’ye çıkarılmıştır.
• Kadınlara milletvekili seçme ve seçilme hakkı verilmiştir.
• Ormanlar devletleştirilmiştir.
• Toprak reformu gerçekleşmiştir.

Not: Türkiye Cumhuriyeti’nin en uzun ömürlü olan ve en çok değişiklik yapılan anayasası 1924 Anayasası’dır.

ÇOK PARTİLİ HAYATA GEÇİŞ DENEMELERİ

Birinci mecliste;

• Tesanüt Grubu,
• Halk Zümresi ve Islahat Grubu,
• Müdafaa-i Hukuk Grubu,
• İstiklâl Grubu adlarında gruplar oluşmuştur.
• Atatürk, 151 milletvekili ile Anadolu ve Rumeli Müdafaa-i Hukuk Grubu’nu kurmuştur (Mayıs 1921). Başkanı da M. Kemal olmuştur.
• Mecliste Birinci ve İkinci Grup adlarında ayrılmalar meydana gelmiştir.
• Seçimlerin yenilenmesi kararı alınmıştır (1 Nisan 1923).
• Seçimden sonra M. Kemal, Anadolu ve Rumeli Müdafaa-i Hukuk Grubu yerine, Halk Fırkası’nı kurmuş (9 Eylül 1923), başkanlığına da M. Kemal seçilmiştir. Cumhuriyetin ilanından sonra parti “Cumhuriyet Halk Partisi” adını almıştır.
• Seçimlerde çoğunluk olarak M. Kemal taraftarları kazanmış, İkinci Grup meclise girememiştir.
• Askerlerin görevlerini sürdürdükleri bir sırada milletvekili olamayacakları bir kanunla kabul edilmiştir (19 Aralık 1924).
• Kazım Karabekir Paşa, Refet Paşa ve Ali Fuat Paşa ordudan ayrılmıştır.

 A) TERAKKİPERVER CUMHURİYET FIRKASI (17 Kasım 1924)

• Kazım Karabekir Paşa, Ali Fuat Paşa, Cafer Tayyar Paşa, Adnan Bey, Rauf Bey, Refet Bey Cumhuriyet Halk Fırkası’nın icraatlarına karşı çıkmışlardır. Terakkiperver Cumhuriyet Partisi: KARAR (Kazım Karabekir, Adnan Adıvar, Refet bele, Ali Fuat Cebesoy, Rauf Orbay)
• Muhalifler Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası adında yeni bir parti kurmuşlardır.
• Başkanlığına Kazım Karabekir seçilmiştir.
• Dine saygılı olduğunu söyleyen bu partiye eski rejim taraftarlarından büyük destek gelmiş ve kısa sürede güçlenmiştir.
• Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası’ndan cesaret alanlar, Şeyh Said önderliğinde rejim karşıtı bir isyan çıkmıştır.
• Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası isyanda rolü olduğu gerekçesi ile kapatılmıştır (5 Haziran 1925).